Bệnh thoái-hoá vơng mạc : nguyên nhân, pḥng ngừa, chữa trị
Bệnh thoái-hoá vơng- mạc (macular degenerescence) làm điểm vàng (tức là vùng giữa của vơng mạc) suy-thoái dần dần làm cho mắt mất dần khả-năng nh́n chi- tiết ở vùng trung-tâm thị-giác. Thị-giác trung-tâm giúp chúng ta nh́n thấy rơ các chi-tiết khi mắt hướng thẳng vào vật nào đó và rất cần thiết khi chúng ta lái xe, đọc sách báo, nh́n diện-mạo người khác và khi phải nh́n gần lúc làm việc như khâu vá. Vơng mạc là màng nhạy-cảm ánh sáng ở phiá đáy mắt và hoạt-động giống như phim ảnh của máy chụp h́nh. Nếu bị hư hại th́ phim sẽ không thể ghi lại h́nh tức là “mắt không chụp đươc h́nh’.
Điểm vàng( macula ) của vơng mạc thoái-hóa v́ tuổi già. Những chất lắng cặn màu vàng hay trắng gọi là “drusen” phát-triển ở phía dưới điểm vàng của mắt b́nh thuờng khi mắt bắt đầu già. Các “drusen” này có thể dẫn đến thoái-hoá vơng mạc.
Bệnh thoái-hoá vơng mạc c̣n xẩy ra khi lớp biểu-mô sắc tố (retinal pigment epithelium) --- tức là lớp cách-ly vơng mạc với lớp mach máu ở phiá sau vơng mạc gọi là choroids --- không c̣n hoạt-đông hữu-hiệu. Điểm vàng cũng có thể bị các mạch máu mọc dưới vơng mạc làm tổn thương.
PHÂN LOẠI
Có hai loại thoái-hoá vơng mac: thoái hoá ướt do chất lỏng hay máu rỉ ra khỏi mạch máu hoặc thoái-hoá khô do vơng mạc suy thoái
Thoái-hoá vơng mạc khô
Đây là loại thoái hóa thông thườnng nhất. Vơng mạc có chỗ bị suy thoái có chỗ không. V́ vơng mạc không thể mọc lại hay lành lại nên tổn- thương sẽ vĩnh- viễn.
Hiện nay không có phương-cách nào phục- hồi thị-giác đă mất, nhưng bệnh-nhân không bị mù mà chỉ nh́n thấy vùng ngoại vi mà thôi.
Bệnh phát-triển chậm và đôi khi có thể ổn định.
Thoái-hóa vơng mạc ướt
Loại thoái-hóa này ít xẩy ra Bênh phát-triển dần dần . Bệnh nhân không bị mù v́ vẫn c̣n nh́n thấy vùng ngoại-vi. Đôi khi có thể trị-liệu để duy- tŕ một vài vùng thị-giác hữu-dụng
Loai thoái-hoá này xảy ra khi các mạch máu phát- triển phía dưới vơng mạc ḍ rỉ máu và chất lỏng ra phía sau vơng mạc. Chất lỏng, máu và các mạch máu có thể tiêu đi nhưng vùng thị-giác trung-ương th́ bị tổn-thương vĩnh-viễn và có xẹo
Các bệnh khác của điểm vàng
C̣n có những loại thoái-hoá vơng mạc xẩy ra cho nhũng bệnh-nhân c̣n trẻ tuổi Loại này rất hiếm thường ra là do di-truyền hay nhiễm khuẩn hoặc viêm xưng gây nên bởi những bệnh khác như tiểu-đường.
NGUYÊN-NHÂN VÀ CÁC YẾU-TỐ RỦI RO
Cho tới nay nguyên nhân gây nên thoái-hóa vơng mac chưa đươc biết rơ nhưng có nhiều triển- vọng là do di-truyền. Ngoài ra các yếu tố khác có thể là hút thuốc, chế-độ ăn uống và tác-dụng lâu dài của ánh nắng mặt trời.
Thoái-hóa vơng mạc thuờng xẩy ra cho nguời dân Châu Âu trên 55 tuổi
TRIỆU-CHỨNG VÀ DẤU HIỆU
Các triệu-chứng và dấu hiệu của thoái-hóa vơng mạc như sau
-thị-giác trung-ương bị mờ.- khó khăn khi đoc và làm những công việc đ̣i- hỏi phải nh́n chi-tiết
-thi-giác trung-ương bị mất- mắt chỉ thấy tối đen hay khoảng trống ở vùng trung- ương thị-giác
-thị-giác trung-ương bị méo- mắt nh́n vạch thẳng thành cong
Nên biết là thị-giác chu- vi của mắt vẫn b́nh thường
CHẨN- ĐOÁN VÀ KIỂM –TRA
Bác-sĩ nhăn- khoa khi khám mắt sẽ nh́n thấy những thay đối đặc-tính của vơng mạc mắt
Bác sĩ cũng có thể kiểm-tra bệnh thoái-hoá vơng mạc với ô kẻ Amster (Amster grid). Nếu muốn, bạn cũng có thể tự kiểm tra lấy .
Khi thử mắt với ô kẻ Amster. bạn phải đeo kiếng hoặc mang thấu-kính tiếp-xúc (contact lens) như b́nh thường vẫn dùng khi đọc. Nếu đeo kiếng hai tṛng, bạn phải nh́n qua phần đọc gần của kiếng. Bạn cầm ô kẻ Amster cách mắt đủ để có thể đọc thoải mái (thông thường lối 35 cen-ti-mét ) và chú- tâm nh́n vào điểm chính giữa cuả ô kẻ. Đánh dấu trên ô kẻ những vùng bạn nh́n thấy mờ, méo cong hay trống rống để cho bác-sĩ tiện theo dơi sự tiến triển của căn bệnh.
Nếu bác- sĩ nhăn- khoa khi kiểm tra thấy vơng mạc có biến-đổi th́ phải dùng phép chụp tia X mạch huỳnh- quang (fluorescent angiogram) để quan-sát vơng mạc xem thoái-hóa vơng mạc có thuộc dạng trị-liệu đươc hay không. Trong phép quan-sát này một chất mầu (dye) đươc chích vào mạch máu và sau đó người ta sẽ chụp một loạt h́nh ảnh của vơng mạc
CÁCH PH̉NG NGỪA
Những người mà gia-đ́nh đă có bệnh-án về thoái-hóa vơng mạc hay thị-giác có vấn-đề cần phải khám mắt đều đặn từ khi 45 tuổi trở đi. Như vậy bệnh có thể đươc phát-hiện sớm và tri-liệu hữu-hiệu hơn.
Mặc dầu thoái-hóa vơng mạc không thể pḥng ngừa được, nhưng người ta có thể làm bệnh chậm phát -triển nếu:
- không hút thuốc lá và tránh khói thuốc.
- tránh tiếp xúc với bức-xạ tử-ngoại bằng cách đeo kiếng lọc 100% bức xạ này
- ăn uống đúng mức đặc- biệt cân- bằng về vitamin, khoáng chất, và rau tươi
- tập thể dục đều đặn
Hiện nay công- cuộc nghiên-cứu về các gien gây thoái-hóa vơng mạc đang được tiến- hành.
TRỊ LIỆU
Hiện nay chưa có phép trị-liệu nào cho thoái-hóa vơng mac khô. Tuy nhiên đối với một số bệnh nhân , các chất dinh-dưỡng bổ- sung có chứa vitamin lutein và một số nguyên-tố vi-lượng như zinc và selemium có thể làm chậm sự phát-triển của bệnh.
Đối với thoái hoá vơng mạc ướt nếu được phát- hiện sớm th́ trong một số trường-hợp có thể trị bằng phép quang đông laser ( laser photocoagulation) để hàn các mạch máu bị ṛ rỉ và ngăn chặn các mạch này khỏi tăng-trưởng. Phương- pháp này dù có thành- công nhưng vẫn để lại những sẹo và một điểm mù trong vùng trị liệu.Thị- giác thường ra không cải- thiện mà đôi khi c̣n tồi- tệ hơn trước khi chữa trị nhưng có lợi-ích là làm bệnh chậm phát-triển.
Trong trường- hợp khiếm-thị một phần do thoái hóa vơng mạc th́ phương- pháp “phục-hồi thị-giác kém” có thể giúp bệnh nhân thích-ứng bằng cách:
-điều chỉnh ánh sáng trong nhà
-dùng thiết-bị trợ thị- giác có kèm tiếng nói
-t́m người có thị-giác tốt giúp đỡ trong sinh- hoạt hàng ngày.
Phương-pháp này giúp bệnh-nhân có thể sử- dụng tốt phương-tiện chuyên chở công- cộng và sinh sống gần như b́nh thuờng nhờ sự hỗ trợ của thân-nhân, bạn bè.
Macular Degenerescence- L.C. Boezaart-04/07
Nhà nh́n qua mắt người b́nh thường và mắt bị suy thoái vơng mạc (vệt đen là do vùng thị-giác trung ương bị suy thoái)
