Thuốc giảm đau

Theo thống kê có tới 50% bệnh nhân đến gặp thầy thuốc vì triệu chứng đau. Bởi vậy, dù chỉ là thuốc chữa triệu chứng, nhưng thuốc giảm đau vẫn cần dùng. Tuy nhiên nhiều nghiên cứu cho thấy, phần lớn những người sử dụng các thuốc giảm đau không những sử dụng sai phương pháp mà còn không để ý đến những tác dụng phụ của các loại thuốc này.

Thuốc giảm đau chỉ điều trị triệu chứng, thuốc có thể che lấp các dấu hiệu của bệnh trong khi bệnh vẫn tiến triển nên phải hết sức cân nhắc khi sử dụng thuốc giảm đau. Khi lựa chọn thuốc cần chú ý đến cường độ và bản chất của đau. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo nên uống thuốc theo bậc thang giảm đau:

Bậc 1 (đau nhẹ): Dùng thuốc giảm đau không phải opioid như paracetamol, thuốc chống viêm không phải steroid. Dùng một trong các thuốc giảm đau thông dụng nhất là paracetamol, aspirin, ibuprofen... việc chọn lựa tùy theo sự nhạy cảm của từng người, những chống chỉ định khác nhau và sự tương tác của chúng với những thuốc khác.

Bậc 2 (đau vừa): Phối hợp thuốc loại opioid yếu (codein, oxycodon) với paracetamol, thuốc giảm đau, chống viêm không steroid hoặc thuốc giảm đau hỗ trợ. Có thể dùng các thuốc giảm đau mạnh hơn như codein hoặc dextropropoxyphen.

Bậc 3 (đau nặng): Dùng thuốc giảm đau loại opioid mạnh: morphin, hydromorphon, methadon... phối hợp với thuốc chống viêm không steroid. Thường gặp trong các trường hợp đau do ung thư, do bỏng nặng hoặc chấn thương nặng... thì phải dùng đến morphin và các dẫn chất của nó. Vì dễ gây ra hiện tượng quen thuốc, nghiện thuốc, chỉ sử dụng khi có sự chỉ định của thầy thuốc, dùng đúng liều lượng và đúng thời gian quy định.

2- Những tác dụng không mong muốn khỉ sử dụng thuốc giảm đau

Viêm loét, xuất huyết đường tiêu hóa: Đây là tác dụng phụ rất hay gặp với các mức độ khác nhau: cảm giác đầy bụng, nóng rát vùng thượng vị, viêm loét dạ dày tá tràng; chảy máu, thủng dạ dày, hành tá tràng. Tác dụng phụ xuất hiện cả khi dùng đường uống hoặc đường tiêm. Sở dĩ, tác dụng phụ này hay gặp nhất do một mặt thuốc gây tổn thương trực tiếp niêm mạc dạ dày, mặt khác nó làm giảm quá trình sản xuất chất nhày tạo điều kiện cho acid và pepsin của dịch vị gây tổn thương niêm mạc.

Nghiện thuốc: Nhiều bác sĩ đã kê cho bệnh nhân những thuốc giảm đau hạng nặng như hydrocodone trong những trường hợp đau mạn tính hoặc đau kéo dài. Điều không may là những thuốc giảm đau này sẽ gây nghiện, nhất là những người sử dụng thuốc trong thời gian dài.

Huyết áp cao: Theo một nghiên cứu gần đây của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ, nếu phụ nữ sử dụng những loại thuốc giảm đau không chứa aspirin sẽ tăng khả năng bị cao huyết áp gấp hai lần. Riêng aspirin thì chưa có bằng chứng gây cao huyết áp ở phụ nữ.

Gãy xương: Các nghiên cứu gần đây cho thấy, nhóm thuốc giảm đau opioids có thể làm tăng rủi ro gãy xương ở người trên 60 tuổi, nhất là khi sử dụng nhóm thuốc này với liều lượng lớn hơn 50mg.

Tổn thương gan: Những loại thuốc giảm đau chứa paracetamol có thể làm tổn thương gan một cách nghiêm trọng nếu dùng sai cách hoặc dùng quá liều, thậm chí có thể gây suy gan cấp tính và tử vong. Tuy nhiên, những tác dụng không mong muốn trên gan sẽ được giảm nếu không sử dụng thuốc giảm đau quá liều hoặc thời gian quá dài hơn chỉ định.

Tổn thương thận: Paracetamol và ibuprofen có thể gây tổn thương thận nếu sử dụng trong thời gian dài hoặc được sử dụng bởi những người đã có tiền sử về bệnh thận. Vì vậy phải tuyệt đối dùng theo chỉ định của thầy thuốc.

Tác dụng không mong muốn khi dùng morphin: Tác dụng không mong muốn thường gặp nhất là buồn nôn và nôn, táo bón, ức chế thần kinh, co đồng tử, bí đái... có thể gặp các biểu hiện khác với mức độ ít hơn như ức chế hô hấp, ngứa, toát mồ hôi, lú lẫn, ác mộng, ảo giác, co thắt túi mật, co thắt phế quản... Trong trường hợp morphin tiêm ngoài màng cứng ít gây buồn nôn, nôn, co thắt đường mật hoặc đường niệu hơn khi dùng qua các đường khác.

Bệnh nhức đầu do thuốc giảm đau có nguyên nhân do việc lạm dụng các thuốc giảm đau để chữa bệnh nhức đầu , dẫn tới sự lệ thuộc vào thuốc

Nhóm thuốc thứ nhất gây ra tác dụng ngoại ý trên hệ thần kinh là các thuốc an thần loại barbiturat.

Đây là một thuốc an thần kinh được sử dụng thông thường nhất hiện nay và được sử dụng rộng rãi trong các khoa trị bệnh tâm thần và trong các trường hợp có rối loạn thần kinh chức năng dạng lo âu hay căng thẳng thần kinh. Cơ chế tác dụng của nó là làm tăng tác dụng của chất trung gian nội sinh GABA, do đó làm cho thần kinh được an dịu. Tuy nhiên, tác dụng phụ để lại là cảm giác nặng đầu, mệt mỏi, thần kinh không tỉnh táo. Sử dụng kéo dài sẽ gây ra phụ thuộc thuốc và cảm giác đau đầu sẽ nặng dần.

Nhóm thuốc thứ hai là các thuốc giảm đau chống viêm thông thường như acetaninophen (paracetamol), acetylsalicylic (aspirin), ibuprofen, naproxen, diclofenac...

Paracetamol và aspirin là những thuốc giảm đau chống viêm được sử dụng rộng rãi và có mặt ở hầu khắp các nhà thuốc, hiệu thuốc. Hai thuốc này hoạt động theo cơ chế ức chế men phân hủy các phospholipid màng, ngăn không cho tạo thành các prostaglandin, một chất trung gian hóa học điển hình của viêm và đau. Dưới tác dụng của những thuốc này, các prostaglandin không được tạo ra và do đó hiện tượng đau sẽ được giảm xuống. Thuốc có tác dụng với đau đầu vì nó làm cắt đứt khâu trung gian dẫn truyền hóa học. Tuy nhiên, có một điều rõ ràng là sau một thời gian sử dụng thuốc, người ta thấy triệu chứng đau đầu của bệnh nhân lại xuất hiện và khó trị hơn bằng những thuốc trước kia đã từng sử dụng.

Các thuốc này lại thường được người bệnh tự ý mua sử dụng. Kết quả là sau khi uống khoảng 30 phút thì cơn đau đầu giảm dần nhưng chỉ khoảng 8-10 tiếng sau, cơn đau đầu lại xuất hiện và người bệnh lại phải sử dụng liều tiếp theo. Cứ như thế, cơn đau đầu do căng thẳng tự nhiên chuyển sang đau đầu do thuốc lúc nào không hay. Đa phần sự chuyển đổi này lại khá thường gặp ở nữ giới và những người có hệ thần kinh yếu và không thăng bằng.

Nhóm thứ ba là các thuốc có nguồn gốc từ thuốc phiện. Điển hình như codein, oxycodone, propoxyphene, meperidine.

Codein là một thuốc ức chế thần kinh trung ương mạnh, do đó làm giảm các triệu chứng của đau đầu và giảm các phản ứng quá lớn của thần kinh như ho dữ dội do trung tâm ho, đau thần kinh. Đây là một thuốc ít khi được dùng đơn độc một mình mà thường kết hợp với một nhóm thuốc khác như thuốc hạ sốt loại paracetamol, thuốc loãng nhày terpin tạo nên những công thức thuốc hoàn hảo có tên như efferalgan codein hay terpincodein. Song cũng giống như các thuốc trên, codein là tâm điểm được chú ý khi nghiên cứu các đau đầu do thuốc. Theo những dữ liệu điều tra trên bệnh nhân có tiền sử, thì có một tỷ lệ gần như là tất cả những người này đều có sử dụng codein trước khi có sự xuất hiện đau đầu mạn tính.

Đây là một chất kích thích thần kinh có tác dụng làm thức tỉnh, có nhiều trong đồ uống có chứa chất kích thích như trà, cà phê và được sử dụng như một thứ thức uống của xã hội hiện đại. Caffein chính là methylxanthine chiết xuất từ thực vật. Ở liều thông thường, chỉ một tách cà phê thì caffein tạo cho ta một cảm giác dễ chịu, khoan khoái giúp làm việc hiệu quả. Nhưng ở một liều quá cao, từ 7 - 8 cốc cà phê trong một ngày thì tác dụng của nó lại trầm trọng. Một trong các tác dụng phụ của nó là đau đầu không chịu được với biểu hiện nhức nhối xuất hiện ở cả hai bên. Đầu có một cảm giác nặng trịch. Tình trạng này kéo dài sẽ biến một cơn đau đầu thoáng qua thành một cơn đau đầu mạn tính.

Nhóm thứ năm là thuốc trị đau nửa đầu như ergotamine, almotriptan, eletriptan...

Ergotamine là một thuốc kinh điển và tốt nhất trị bệnh đau nửa đầu. Thuốc này cho đến nay ít được sử dụng nhưng nó vẫn là thuốc đầu bảng khi có cơn đau đầu kiểu Migraine xuất hiện và không đáp ứng điều trị với các thuốc khác. Hiệu quả của thuốc là rõ rệt ngay từ viên thuốc đầu tiên. Song sự lạm dụng thuốc hoặc uống không đúng cách thì cũng dẫn đến hậu quả chung là đau đầu mạn tính.

Ngoài ra, các thuốc tránh thai bằng đường uống, thuốc kháng sinh tetracyclin, thuốc chống đông máu, thuốc chống động kinh loại phenytoin... cũng có thể gây ra những cơn đau đầu mạn tính.